Mostrando entradas con la etiqueta Tholoza. Mostrar todas las entradas
Mostrando entradas con la etiqueta Tholoza. Mostrar todas las entradas

N'At de Mons (Wilhelm Bernhardt, Wendelin Foerster) - Al bon rey de Castela

Altfranzösische
Bibliothek
herausgegeben
von
Professor der Romanischen Philologie an der Universität Bonn

Elfter Band

N'At de Mons (Wilhelm Bernhardt, Wendelin Foerster)

Die Werke des Trobadors N'At de Mons

Heilbronn
Verlag von Gebr. Henninger
1887

Die Werke des Trobadors N'At de Mons
zum ersten mal herausgegeben
von 
Wilhelm Bernhardt

Heilbronn
Verlag von Gebr. Henninger
1887

Vorliegende Ausgabe der Gedichte des Trobadors N'At de Mons verdankt ihre Entstehung der Anregung, die mir durch Herrn Prof. Dr. W. Foerster zu teil wurde, die von dem verstorbenen Apfelstedt aus der Handschrift N°. 22543 der Pariser Nationalbibliothek copierten und bis jetzt noch nicht herausgegebenen Werke jenes Dichters zu veröffentlichen. Herr Professor Foerster hat mir die in seinem Besitze befindliche Copie gütigst zur Verfügung gestellt. -
Was mein Verhalten gegenüber der Schreibung der Handschrift betrifft, worüber ich mich Einl. p. XV ausgesprochen habe, so habe ich mich im Verlaufe der Arbeit überzeugt, dass eine Uniformierung der Schreibung, die ich in all zu grossem Eifer glaubte vornehmen zu können, doch nur auf unsicherem Boden ruht.
Den an und für sich sehr schweren und schlecht überlieferten Text lesbar zu machen, habe ich mich nach besten Kräften bemüht; wo es mir nicht gelungen ist, möge man es gütigst dem guten Willen des Anfängers nachsehen. Der Güte des Herrn Professor Chabaneau, der einst selbst eine Ausgabe des N'At de Mons beabsichtigte und eine Copie der Handschrift besitzt, verdanke ich eine reiche Zahl von Berichtigungen und Verbesserungsvorschlägen, die ich in den Anmerkungen teils unter Beisetzung eines Ch., teils in Klammern [ ] untergebracht habe. Der Druck des Textes war leider bereits so weit vorgeschritten, dass eine Aenderung der Stellen, wo Herr Professor Chabaneau ohne allen Zweifel das richtige hat, nicht mehr vorgenommen werden konnte. Ihm sei für seine liebenswürdige Bereitwilligkeit, mit der er sein reiches Wissen in den Dienst des N'At de Mons gesetzt hat, auch an dieser Stelle mein verbindlichster Dank ausgesprochen.
Herr Professor Foerster hat die Freundlichkeit gehabt, der Einleitung ein paar wertvolle Beiträge zur provenzalischen Lautlehre beizufügen.

Weimar, August 1887.
                            Wilhelm Bernhardt.


(N. E. Continúa más texto en alemán, que pongo al final, sólo en parte, ya que es más interesante para lingüistas avanzados.)

1.

Al bon rey de Castela,
N'Anfos, car se capdela
Ab valor cabaloza,
Senhoriva lauzor
Ab creissemen d'onor
E de benignitat.
Lauzors fa son lauzat
Conoisser ses vezer
E senher per poder
D'amor en mantas partz.
Poders d'amor et artz
De sen fan poderos
Sel, qu' es savis e pros
E mans locx pus que dretz.
Ab vostre laus adretz,
Senher, es entre nos
Tals, que pus poderos
Es mot, que no us cujatz.
Vos, senher, es lauzatz,
Savis ab gran valor,
E de vostra lauzor
Es grans auctoritatz.
Vostra benignitatz,
Senher, e vostre sens,
Que tant es avinens,
Dignes e vertudos,
Entenda, qu' entre nos
Es us platz comensatz,
Et es tan razonatz,
Que d'amdoas partz par vers;
E car vostre sabers
Es dignes a donar
Aital jutjamen car,
So plegam humilmen,
Senher, al digne sen
De la vostra vertut,
Que sia receubut
Per vos a devezir.
E dieus do us enantir
Per sa sancta dossor,
Senher, vostra honor
Tostemps, on que siatz.
Vec vos, senher, si eus platz,
Cals es la questios:
Homes adretz e bos
Vezem mantas sazos,
Que prendo mal e dan
Ses colpa, que non an,
Et homes fals ses sen,
Que fan lur pro soven;
Per que manta gens ditz,
C'astres es establitz
A cadaun per si.
Mas hom ditz atressi,
C'astre non pot aver
En home nulh poder,
Ans es tot aventura
O cas, que per natura
D'ome no s pot saber,
Tro s pot ad huelh vezer
E s mostra prezenmen.
Vec vos lo partimen,
Qui si vol cossirar.
Cel que vol razonar,
Que tot es astrat, ditz:
Astres es vers escritz
E proatz, lonc temps ha,
Per mans savis, que ja
S'i son estudiat,
E proa s per vertat
Serta, que tug vezem.
Tug vezem e sabem,
Que l creys e l noirimens
De las cauzas vivens,
C'om e l mon ve, s'adutz
E s fa de las vertutz
Dels catre elemens
Segon los movemens
Dels planetas de sus.
Doncx mas d'aco ses pus
Ve l noirimens e l creys
De vida; vers pareys,
Que tota la vertutz
De vida s'en adutz,
E par naturalmen,
Car no pren creissemen
Res de re tan ni can,
Si non de son semblan.
Si la vertutz, don ve
La vida s fa ni ve
D'aco naturalmens;
Doncx totz sos movemens
Se fa d'aco ses als,
E car le principals
Movemens dels autz tros
Se mou totas sazos
Per compas totz essems;
Que no s camja nulh temps
E l cors e l movemens
Dels planetas correns
Tertal l'essers. E par,
C'om pot en si proar
Per vertut de sentir
E per esme d'albir
E per art de comtar,
Pus a vistat uelh par
Las naturas e l gran
E las vertutz, que an
Lo solelhs e la luna,
E tertal de cascuna
Planeta ses doptar;
Doncx mays homz pot proar
Lor vertut atressi.
Hom pot proar en si
Tot so que d'aco s fa;
Car qui per compas va,
Per compas deu obrar.
Tot so pot hom proar,
Si l aonda lezers.
Et es atressi vers,
Que l planeta corren
An nom propriamen
Astra segon lati;
Et astres pren d'aqui
So nom e par vertatz.
Astres par, qu'es nomnatz
Ab astritz atressi;
So sabem, que d'aqui
Pren nom astronomia.
Astra mostran la via,
Per c'om sap et enten
So que naturalmen
Es en est mon astrat,
So qu'es predestinat
O fadat per natura,
Si com e l'escriptura
Dels astronomias
Par, qu'es astres sertas,
Que no s pot cambiar;
E segon aiso par,
C'astres destinatz es
Donatz a totas res
De lor comensamen
Tro a lur fenimen.
E mans homz pot est ver
Proar per son saber;
Car a mant home ve
- So sap cascus per se -
Mantas vetz e soven
Vezios en dormen
O velhan per agurs
O per senhals segurs,
Co l deu endevenir.
E tot can m'auzetz dir,
Es vers autenticatz
Per las actoritatz
De nostres ancessors,
E par per las actors
Dels sans prophetizans,
Que mostravo enans
So que pueis es estat;
Donc era destinat,
O no fora sabers.
Donc assatz sembla vers,
C'omz es, can l'en pren mal,
Malastrucx e tertal
Astrucx, can fa son pro.
Vec vos l'una razo.
Lautra partz contraditz,
Dizens: Ges per escritz
D'autors ni per vezer
Non pot hom proar ver,
Si l contraditz razos.
Pus sert e mens doptos
Es aco, c'om enten
Per razo que per sen
De vezer d'uelh; e par,
Car vezer fa cujar
Contra vertat soven,
E razos, qui l'enten,
Mostra totas vetz ver.
Hom pot home vezer
Aussire o nafrar,
E segon vezer par
L'aucizens neclechos;
E si mostra razos,
Que l mortz l'agues naleg,
Razos fa cujar dreg
E l vezers falsetat.
Vers es, c'omz ve vertat,
Car vers es tot can es;
Mas ges de totas res
Homz no ve tot lo ver.
Homz no pot re vezer
Ad huelh, si color no
Sobre calque faisso
Moven o no moven.
Aiso tan solamen
Pot hom vezer; e ja
Et en totas res a
D'autras proprietatz.
Totas res, que vejatz,
An frejor o calor,
Votz, odor o sabor
O calque esser ver,
C'omz no pot d'uelh vezer.
Vezer es vers e bes,
Mas jes hom totas res
No ve, ni au, ni sen.
Degus homz non enten
Per vezer la vertat
D'aco que es passat
Ni d'aco que sera,
Si non d'aco que a
Vist ad huelh prezenmen.
Mas per razo s'enten
Tot; e cascus per se,
Per que jutjes si be,
- Si razos vol jutjar -
Deu jutjamen donar
Non ges segon vezer,
Mais ad esgar del ver,
Que per razo enten;
E car en jutjamen
Deu homz ver autrejar.
Autrey, car vertatz par,
C'om es faitz, corporatz
E complectionatz
De las vertutz, c'omz ve,
E d'aco meteis cre,
Que pren hom noiritura,
Et autrey l'escriptura
Dels prophetas; mai ges
L'entendemens non es
Aitals, com vos pauzatz,
Ni ges non es vertatz,
C'om viva per compas
Segon lo cors e l cas,
On natura l'adutz;
Ans es vers conogutz,
Que cascus franh soen
So que naturalmen
Dezira e fazia,
Si per compas seguia
Totas vetz sa natura.
E par, car tals endura,
Que vol manjar, nei. Ges
L'essers ni l mals ni l bes
D'ome no s ve ni s pren
D'aco tan solamen,
Ans es sert e sauput,
Que de major vertut
Es hom e l mon criatz.
E si ben cossiratz,
Que dizetz, le nosen
Entendretz claramen
E l meteis cossirar.
Si tot cant homz ve, par,
Que sia governat
P e l cors adordenat,
Qu'es e l cel establitz,
Tot cant homz fa ni ditz,
L'es astrat, que deu far;
Doncx, segon est cujar,
L'ome fan ses poder.
Si nozer ni valer
No pot nulhs homz per se,
Donc de re no l cove
Meritz ni gazardos.
Si meritz mals ni bos
Non tanh d'aco c'omz fa,
Si fa be, no l tenra
Pro ni dan, si fa mal.
Si l bes, c'omz fa, no val,
Ni l notz, qui vol falhir,
Non deu per dreg sofrir
Part sa fi mal ni be.
Si bes ni mals no l ve,
Part la fi de sa vida
Sa vertutz er fenida
Del tot segon razo.
Si vertutz se compo
Dels elemens, fes als.
Razos es naturals,
Que cora que s depart,
Colra cascus sa part.
Doncx segon aital sen
Es homz faitz de nien.
Et enaisi qui fa
Sol d'aco que veira,
Ni forma son saber,
Desconois le poder
E l be, que dieus l'a dat,
E fa tort e peccat
Contra son creador;
Car le grat e l'onor
E l lauzar e l servir,
Que deu a dieu ofrir,
Dona als elemens.
Errors es e nosens
E cuitz contra natura,
Qui fa de criatura
Facha son criator,
Car a dieu, son senhor,
Tol e mescre son grat.
Vec vos la veritat:
Qui cre, c'astres es datz
Per nombre destinatz
A cascu bos o mals,
Que no puesca far als,
Si ben vol cossirar,
A la fi del cujar
Desconois dieu e se.
Doncx aiso no val re
Ni ten pro per cujar;
Car dieus es ses doptar,
E dieus per son plazer
Fetz home e l dever
E vertut, que no mor.
On tot hom mor' en cor
Et en cors et en vida,
Part la vida fenida
D'ome er l'arma vers.
Et hom a motz volers,
Don deu merit cobrar
Viven, e pueis apar
Totz vers segon razo.
Totas las gens que so,
Crezon sert, que dieus es,
Car vers par espales,
Si jamai dig no fos.
E par una razos,
Car le mons a faisso.
Le mons, segon razo,
Fo faitz, e par vertatz,
Car es afaissonatz.
E car deguna res
Ses fazedor non es
De neguna faisso,
Donc enans que l mons fo,
Segon razo, qui l fe;
Et aquel es, qui l cre,
Dieus en est mon nomnatz.
E vec vos, qu'en siatz
Pus sertz, autra razo:
Nulhs homz non es ni fo
Senes comensamen,
Donc fo premieiramen
Calsacom comensatz.
Doncx razos e vertatz
Es e par, que l premiers
Fo comensatz estiers
Per fachor pus premier.
Donc per tot drechurier
Creirem calque fachor
Premier comensador,
Que no fo comensatz.
E pus d'ome crezatz
Son premier fazemen,
Aco mezeis s'enten
De tot cant es e l mon.
Assatz avem aon
A creire, que dieus es;
E pro par a pales,
Que dieus fe tot lo mon
Compassat e redon,
De serta cantitat.
Et es assatz proat,
Que dieus fetz creaturas
De totas las naturas
Del mon diversamens.
Las unas fetz movens
E las autras estans,
E totas dessemblans,
C'una d'autra non es
Semblans de totas res.
A las unas det vida
Solament escarida,
Co vezem de colors
E l mon herbas e flors,
Et albres e ls boscatjes
Domesges e salvatges,
Que vivon solamen.
Ad autras eyssamen
Det vida sensitiva,
Moven ades pus viva,
Co so l auzel volan,
E li peysso nadan,
E bestias anans
De diverses semblans.
E fazen tota via
Melhor sa maistria,
Fe e formet apres
Home melhor ades
E de gensor figura,
D'aquel eussa natura
Ab vida sensitiva
Et ab vegetativa,
Que vieu e mor. E car
Part tot cant e l mon par
Vivens, l'ac fag melhor,
Donet li per honor
Part la vida mortal
Arma esperital
Ab razo, que no mor;
Car l'amet may, a for
De sa vertut semblan.
Et homz es ab aitan
Semblans a totas res,
E tan can es, cors es.
Hom vivens e mortals
Es als bos et als mals
D'est mon participans,
Et es a dieu semblans
D'arma e d'orazo.
E par vers a bando,
Que razos es bels jes
En home, don hom es
Semblans a dieu, per que
Car homz enten e cre
Et ama l criator
Per razo, et amor
Non a neguna res
A re, si donc non es
D'aital vertut l'amans
Com l'amatz o semblans.
Doncx es razos per se,
Que suefre e soste
Als autres accidens,
Que ve leugeyramens.
D'aquels subgetz en als
Le subgetz principals
Es la razos, com a.
L'accidens, qui be fa
Ni ditz faitz o ditz bos,
Segon nom, es razos.
Razos principals es
En arma propris bes.
Et arma o razos,
- Cal vos vulhatz d'estz dos
Nomz notatz, qu'en parlar
Letz part per tot mostrar, -
Es pus digna vertutz
Que vida ni salutz,
Que mor; si cossiratz
Ben las proprietatz
De la vida mortal
E de l'arma tertal,
En totas guizas es
Arma pus dignes bes.
La vida sensitiva
- Notatz, car es pus viva
Vida, - a movemen,
Da forsa, ve, au, sen,
E conoys e cossira
Et ama e dezira,
Ha alegrier, simpleza,
Felonia, tristeza,
Ardimen e dolor,
Erguelh, ir' e temor,
Defalh e mor; notatz
Estas proprietatz,
E d'autras a gran re.
Vers es e par, c'omz ve
D'aitals captenemens
Las bestias vivens
E ls auzels e ls peissos.
Atresi a razos
D'arma sertas vertutz:
Razos d'arma adutz
En home bona fe,
Esperans' e merce,
Pietat, karitat,
Vergonha, honestat,
Mezura, abstenensa,
Paciensa, sufrensa,
Cortezia, largueza,
Lialtat, savieza.
Estz aibs e mais adutz
En home la vertutz
D'arma; et es razos
E par, car sestz aibs bos
Ha homz part totas res
Mortals; donc arma es
Als que vida mortals.
Arma esperitals
D'ome non pot morir.
Hom mor, mas, a ver dir,
En arma remanra.
E par vers, car homz fa
En est mon mals e bes;
E par vers, e dreitz es,
C'om deu de son be far
Bon guazardo trobar
E mal de sos nelheitz,
Car non seria dreitz
Ni razos autramen.
E vezem be fazen
E mant home lial
Sofrir dolor e mal,
Tant cant vieu; donc si l bes
Sofri mal, ges non es
Gazardonatz a dreg.
Doncx qui ses son naleg
Sofri, tan can vieu, mal,
Part la vida mortal
Deu cobrar gazardo,
E per semblan razo
Tertal, si l mals a bes,
Doncx pus meritz a res
Part la vida, que mor.
Car le cors a nulh for
Mortz no sen mal ni be;
Par, que l'arma l soste.
E nulhs homz non enten
Per nulh entendemen,
Com ja puesca fenir.
Qui no pot prezumir
Sa fis, com s'er jasse,
Esta razo cove
Entendre sanamen.
Vers es, que l'arma pren
Meritz, pus homz es mortz,
E vers, c'omz sofre fortz
Meritz e l mon viven;
Et homz savis enten,
Que tot es per razo.
Li merit de dieu so
Just, mas non son jes dat
Sempre que son jutjat;
Car mantenen c'omz a
Fag mal o be, l'esca
Jutjamens, cant a dieu;
Et es d'entendre lieu.
Pus dieus mier lunha re,
Al jutjar li cove
Tot so que merit a;
E pus a jutjar a,
Par, car pot et enten
Tant aondozamen,
Que re, que deja far,
No l cal per als trigar,
Pus que res no l sofranh;
Que mantenen que s tanh,
Deu so que s fa, jutjar,
Car son dever deu far
Mantenen que s cove.
E par, qui razo cre,
Car degus jutjamens
No s dona justamens,
Pus s'alonga de re.
Dieus jutja l mal e l be,
C'omz fa, ses alonguier.
E ges ades no mier
A totz: Dieus mier ades
A mans, a mans apres;
Et en tot a razo,
Car dieus da gazardo
En vida et en cors,
Et en l'aver de fors,
Et en arma; et es
Razos, car totz los bes
E ls mals deu dieus merir
Per dreg. Segon l'albir
O l voler del fachor,
Qui fa bes per amor
De dieu, son gazardo
Cobra, segon razo,
Del tot celestial
En l'arm' esperital;
E par, car vol e l platz.
E si la voluntatz
Del fazedor s'aten
Ad est mon, e l mon pren
Merit, car mai li platz;
E si fa mals, notatz
Le contrari dels bes.
Car dieus mier totas res
Per dreg, non jes aisi,
Co jutja totz en si,
Ans, car es merceniers,
Perdona voluntiers,
Qui penet sos peccatz.
May sanamen notatz:
Dieus perdona soen
Otra son jutjamen
A mans; per o lunhs bes
Ni lunhs mals faitz non es,
Que no sia meritz.
Jes cant homz es falhitz,
Don deu turmen sofrir,
Si tot per penedir
De cor es perdonatz,
Per so non es nulhatz
Le turmens, que s cove.
Car gran turmen soste,
Qui be s penet de cor,
Mais soste l d'autre for,
Per que sos jutjamens
No ses mas sos turmens,
Si be s penet, es grans.
Non es dieus perdonans,
- Qui so cossira be -
Per nient, ans cove
Per dreg, que dieus perdo.
E fatz vo'n questio,
Per que mielhs m'entendatz:
Us mals homz es jutjatz,
A gran turmen sofrir;
Pueis penet son falhir
Tan, c'aytan de turmen
Sufrira peneden,
Co l es per dreg jutjatz.
Donc d'aquel cossiratz,
Si deu trobar perdo:
Cove segon razo,
Que perdo deu trobar;
Car jes per un forsar
No s tanhon dui tormen,
C'aisi li jutjamen
E l merit de dieu so
Tug dat segon razo.
E dels jutjamens datz
Mostra dieus, car li platz,
Mans a mans homes bos;
Et es dreitz e razos,
Car dieus deu far honors
E bes mais als melhors.
E d'aquels jutjamens
Mostran mans a las jens
Li prophetizador.
Et es dreitz per amor,
C'omz se gar de peccar.
E l propheta, cui par
Lo vers d'aital vertat,
Nom an jutjamen dat
Predestination.
E l nessi, que no son
Vertudos, d'aital ver
Entendre ni saber,
Cujan, car a la jen
So aital jutjamen
Aderas a pales;
Mostran, que tot cant es,
Sia predestinat,
E car no so vezat
Ni crezo autre be
Mai so, que dels huelhs ve,
Comtan, que l jutjamen
Sian naturalmen
Adordenat pe l cors
Dels planetas aussors.
E car propriamens
Las estelas correns
An nomz segon lati
Astra, prendon d'aqui
Nomz, e so qu'es jutjat
Ilh apelan astrat.
E car tug vezem clar
Les autz tros tornejar
Per compas, totz comtatz,
Cujan, que si' astratz
Tot quant e l mon homz fa.
E qui aital cug a,
Cuja dobla foldat;
Car jes non es jutjat
Enquer tot cant sera;
Ni ges so, don dieus a
Son jutjamen donat,
Si tot s'es destinat,
Non es astrat, ni ges
Per estelas non es
Conegut ni proat.
Vertatz es, que mostrat
Son mant afar e l mon
Per estelas, co son
Eclipsis, pluejas, ven,
Que son naturalmen
E l mon d'aquo ses als.
Mas jes lo bes ni l mals
D'ome, si eus o pensatz,
Per so non es astratz,
Ni jes l'arma, c'omz a,
Per so no ve ni s fa
D'aco ni d'aquest for
Que la vida, que mor.
E par, car si s fezes
D'aco en totas res,
Que vieu d'aital natura,
Que es la noiritura
D'ome; agra tertal
Razo esperital
D'aquel eussa vertut.
E fora ja saubut
En est mon et apres,
Si jes mas homz agues
Vertut d'aital natura,
Car tota creatura
Mostra cal vertut a
Segon aco que fa.
D'una bestia par,
Car als no l vezem far,
Mais aisi co l requier
Vida son dezirier;
Que tota sa vertutz
Es aitals e s'adutz,
Co fa vida mortals,
Si l'arm' esperitals
Se fes d'aco, de que
La vida mortals ve.
C'a razo obezira
Tot can vida dezira,
O fos mals o fos bes.
E par, car tota res
Es d'aquel eus talan,
Que platz a son semblan.
E jes razos non tol
A vida tot cant vol.
E par, c'omz vol falhir
E l mon per obezir
Vida mantas sazos;
E vezem, que razos
Li veda so, que vol.
Doncx si la razos tol
A vida son plazer,
La razos, segon ver,
Ve de major vertut.
Et es ja conogut
E proat tot cant dic.
Nostre doctor antic
E l san, qu'en son passat,
An proat e mostrat,
Que dieus es; e dieus a
Fag home et homz fa
En est mon mal e be,
E de sos faitz soste
Merit; era so es
En home majer bes
Que vida. Donc vertatz
Par, c'omz non es astratz;
Donc si l mals homz a bes
Ni l bos mals, aco es
O cas o aventura.
L'autra partz assegura
Pus ades, c'astres es,
Dizens: De motas res
Autrey, que dizetz ver,
Mais en vostre saber
Mesclatz e prepauzatz
Alcunas vanetatz,
De que faitz a rependre;
Car ab aquel entendre
Faitz un per als cujar,
Don vostre sabers par
Embargatz e doptos.
Vos dizetz, que razos
D'arma es vers per se
En home, que no ve
Per lunha noiritura,
E faitz segon natura
Falsa pozessio.
Car hom recep razo,
So vezem prezenmen,
Creissen e receben,
Atressi noiritura
Co vida per natura;
E par en totz sabers
Aisi com en comtar.
Razos en comte par,
Que sinc e sinc son detz.
Est vers, si l'entendetz,
Fo razos, ans c'om fos,
Et aquesta razos
Sera part tota fi.
Razos es atressi,
Que dui cart fan meitat;
Est comta cantitat
Et es autre sabers.
Tertal es razos vers,
Anc fo et er jasse;
E d'aqui nais e ve
En home e par, car
Mas en aco non par.
Et atressi pauzatz,
- No sai, si eus o cujatz, -
Que razos d'ome es
Vers, que deu mals e bes,
Pus hom es mortz, sofrir.
So no s pot sostenir,
Car hom pren razo d'als.
Et es vers naturals,
Co vos avetz dig ja,
Que so que d'als se fa,
Deu la, don moc, tornar,
Can se desfa; ni par,
Que razos, pos de vida
De l'ome es partida,
Sostenga mal ni be,
Car non a cors, en que
- Mas sia vers o fals,
Si tot vos dizetz als -
Non notz ni val que far.
Car mo ver puesc proar
Ab major veritat.
Vertatz es e proat
Per tot lo mon assatz
E vos eys o proatz,
Que dieus es e dieus fe
Tot, cant homz e l mon ve,
Ni pot esser ni fo.
Dieus es, segon razo,
Perfieitamen totz bos
Et es totz poderos
Et a perfieit saber.
Donc dieus sap segon ver
Tot, cant es ni sera.
Donc pus tot saber a,
Dieus sap ses contradir
Co deu cascus fenir;
Donc pusque dieus o sap
No pot pendre mescap
Ni be, que s mut en als.
Donc totz lo bes ni l mals,
Que s fa ni ja s fara,
- Pos dieus lo sap - es ja
Astratz o destinatz.
E mos vers es proatz
A pales ab aitan.
L'autra partz va enan
Per astre contradir,
Dizens: On mais albir,
Qu'es astres, mens le cre.
Ben cre, que d'astre ve,
Can fa pluejas e vens,
Mas per se veramens
Ni voler d'ome no
Ni saber ni razo
No deu homz jes notar,
Car nosens es e par,
Aissi com vos pauzatz.
Vos falhetz, car notatz
Aital meteys saber
En dieu, com pot aver
Homz e l mon per so sen.
Car gran devezimen
Y a, si eus o pessatz.
Saber en dieu notatz
Ses tot comensamen,
Et homz pren et apren
Saber de calque re;
Sabers en home ve
D'als, donc es comensatz.
Vers es; e si notatz,
C'om sap alcuna re,
La res, c'om sap, cove,
Que fos ans que sabers;
O neys, on tot fos vers,
C'omz sap so, que sera,
Per razo covendra,
Que so notetz premier.
Per degun cossirier
Me sembla segon ver,
C'omz puesca re saber,
Qu'e l saber fos premier;
Per co devem estier
Saber en dieu notar.
Sabers, segon que par
Vertatz, en dieu non es
Per als, mas totas res
So per aquel saber.
Sabers fo, segon ver,
En dieu, ans que res fes,
E dieus sap tot can es
Ni fo ni er; e par
Manifestat e clar,
Que l sabers de dieu es
Tan grans, que totas res
Ha complidas en se;
Per que res no fa re,
Mas en aquel saber.
E segon aquest ver
Dieus sap tot, cant sera.
Pos que tot, cant es, a
Ins en se, razos par,
Que res no pot re far
Mas aco, que dieus sap.
Doncx pos tot, cant es, cap
Ins e l saber de dieu,
Entendre pot hom lieu,
Que dieus a tot saber.
Entre l saber e l ver
De dieu e d'om' enten
Mot gran devezimen.
Mas en part los semblans,
Car dieus, co dic enans,
Sap totas res en se,
Et hom tertal sai, que
Sap del tot, s'i notatz,
Com es le mons formatz.
Ins en vostre saber
Tendretz, segon mon ver,
Tot lo mon cossiran.
Homz, cant es faitz de gran
Veritat, pot saber
Tot, cant pot d'uelh vezer,
E tot, cant es e l mon,
E mais ad enamon
Otral l mon, que dieus es.
Donc hom es majer bes,
Pos que tot le mon te
Et a dins so saber.
E notatz de poder
E de bontat tertal,
Per que vos cujatz mal,
Segon so que dizetz.
Et atressi falhetz
Segon vostre parlar;
Car vos sembla ni eus par,
C'omz prenga razo d'als,
E car dizetz, que mals
Ni bes non l'es meritz
Pueys, pus homz es fenitz,
Mas que mor, cant homz mor.
E vuelh vos a tot for
Mostrar la veritat.
Razos, com ay comtat,
Es (e sembla vertatz)
Una proprietatz
En arma, co calors
E l solelh o clarors;
Es partz, que no s'en part
De ley, co us ai dig part
Pe l tot parlan mostrar.
Per que devetz notar,
Can nomz ni la razo
D'ome m'entensio,
Que l'arma vuelh nomnar.
Et arma no s pot far
D'aquels sabers, don vos
Dizetz, que ve razos
En home. Ni vertatz
No par, que cantitatz
Ni degus dels sabers
De las artz sia vers
Per si ses comensar.
Cantitat ni comtar
Non enten homz per se,
Mas per alcuna re,
Que fo enans. Ni res
No fo ni er ni es
Mas dieus ses comensar;
Ni jes en dieu no par
Comte ni cantitatz.
Dieus es, so par vertatz,
Sols ses comensamen,
E totz l'als, c'omz enten,
Son cauzas, que dieus fe;
E de las cauzas ve
Le sabers, c'omz apren;
Doncx a comensamen.
C'arma e razos es
En home vers e bes,
Que recep et enten
E son entendemen
Totas res; e par vers,
Segon totz les sabers
De las artz, c'om apren.
Er entendetz breumen,
Don ve ni de que ve:
Arma, qui razo cre,
Es en home; vers es;
Doncx mas arma es res
En home. Par vertatz,
Car hom es comensatz,
Que comensamen a,
E par, co us ai dig ja,
Per so car nulha res
Ses comensar non es
Mas dieus tan solamens.
Doncx non comensamens
Apar ses dieu, car a
Fag tot, cant es, e fa.
Donc dieus la fa de se
O d'als o non de re,
O compost'a, e par,
Car estiers no s pot far.
Aras doncx cossiratz,
Cals es la veritatz.
Sola de son pur ver
No sembla, que saber
Enten lunha razos;
Car dieus es totz tan bos,
Que, si de son pur ver
La fes, non pogr' aver
Lunh contrari de re;
Car partz de perfieg be
Es perfiecha vertutz.
Et es vers conogutz,
C'arma d'ome soste
Contra si mal o be,
Segon que servit a.
Donc jes arma no s fa
Del propri be de dieu.
Jes, si tot s'es tot sieu
So que dieus a criat,
Non es d'aital vertat,
Com es sa deitatz.
Terra es vers criatz,
Que dieus creet, e ges
Per so, si tot s'es bes,
La terra non es dieus.
Esta razos es lieus
Per entendre. Ni ges
Arma, si tot s'es bes,
No fa dieus d'autre be,
Car si la fes de re,
Can que can se desfera,
Car, quom dig vos ai era,
Razos es naturals,
E car so que s fa d'als,
Se desfa can que can;
Car ad aquel semblan,
Don se part, deu tornar.
Et arma es, e par
(Car dieus mier so que fa,
Si com vos ai dig ja)
Vers, que sera jasse;
E doncx no s fa de re.
Donc a creire cove,
Que dieus propriamen
La cria de nien.
E par, que dieus la fa
Crean, co us ai dig ja,
A semblansa de se
Segon razo, per que
Car ni grat ni saber
Non agra segon ver,
Si semblan non agues;
Car plazer non a res,
Si de son semblan no.
Per que dieus fa razo
D'ome semblan a se,
Non ges de tan gran be,
Com sa deytatz es,
Que no s pot degus bes
Engal dieu comparar.
Mas semblans l'es e par
En tan, car ha en se
Pietat e merce
E razo e drechura,
E car enten mezura
Et engaltat e be,
E may, qui razo cre,
En totz les bes, que son
D'arma, part mas aon
En tot, com dig vos ay;
Car dieus a del tot may
Part tota cantitat
E par segon vertat,
Car hom fa mal e be,
Don meritz li cove,
E car dieus deu merir
Ad home son falhir
E son be justamen,
Que l'arma s'en empren
Merit e l meteis loc,
Segon razo, don moc
Le faitz, que meritz l'es.
Doncx ab totas las res,
Ab que val o desval,
Suefre lo be o l mal,
Que meritz li sera.
Doncx arma tornara
En son cors can que can.
E si eus voletz aitan,
Vuelh auzir jutjamen.
E la partz, que defen
Astre, dit pus ades:
Ma veritatz es pres
De proar, si crezetz
So que vos eys dizetz.
Vos dizetz, e vers es,
Que dieus fe tot cant es.
Dieus fe l mon e l'obret,
E doncx premiers dictet
Las cauzas, que pueis fe;
Doncx pus dictan, fe re.
Ans que res fes, sabia,
C'aital obra fazia,
Car qui vol obra far,
Premier la deu dictar
Del tot, o l falh sabers.
Segon aiso par vers,
Que tot es destinat.
Vec vos una vertat,
A ma razo proar;
Autra vo'n vuelh mostrar:
Dieus obret, car li plac,
E donc sos obrars ac
E pres comensamen;
E doncx, qui ver enten,
A dieus, cant ac obrat,
E faita la beutat
E las vertutz, c'omz ve.
Venc de l'obra, que fe,
Bos sabers, e plazers
Venc comensan a dieu.
Donc, si tot s'es tot sieu,
Dieus a, segon est ver,
D'als plazer e saber
Comensan; donc vers es,
Que dieus sap totas res,
E dieus a saber d'als.
Donc dieus sap totz los mals
E ls bes, c'usquecx fara;
Donc tot cant es, es ja
Sabers predestinatz.
E vuelh, cant vos vulhatz,
Ab aitan jutjamen.
L'autra partz ditz breumen
Contra estas razos:
Encara es doptos
En entendre l saber
De dieu, car segon ver
Razos par, que dieus es
Totz perfieitz de totz bes.
Doncx dieus a tot saber
Et a gaug e plazer,
E vol esser grazitz
E lauzatz e servitz;
E par, car tot es bes.
E ja si res no fes,
No fora qui l grazis,
Ni l lauzes, ni l servis,
Ni l fes negun plazer.
Per que dieus dec voler
Obrar. Per o vers par,
Que tot can fe, volc far
Enclaus dins son saber
Et ins en son poder,
Per tal que de tot fos
Tostemps totz poderos.
Autrey vos, que dieus a
Plazer d'aco que fa,
Mas non l'en creis sabers.
Assatz par, que plazers
Es a dieu so que fa;
Mas lunh plazer non a,
Segon razo, de re
Part se, ni fora se,
Mas en se; et es vers
E par, car le sabers
E l poders de dieu es
En totz locx, per que res
Non pot en als caber.
Hom pren et a plazer
D'als fora sa vertut,
Mais en dieu es sauput,
Que tot es ins en se,
Car part dieu non a re
Per lunh entendemen.
Aisi com homz enten,
Que s clau la terr' e l mars
D'aire, e l'air' es clars
De foc, e l focx ardens
Dedins los firmamens,
Enclau dieus tot lo mon,
E pueys es en amon
Grans vas totz latz ses fi.
Et es vers atressi,
Co l elemen se van
Pus a suptilian,
On may son en amon,
Co terra es e l mon
Elemens le pus durs,
Et aiga es pus purs
Que terra e pus clars,
E l'aers pus que la mars,
Com purs et autz es pus,
E l focx pus que degus,
Car es mays en amon,
Que dieus sus tot lo mon
Es pus purs que lunhs bes.
E vezem a pales
Ad huelh, que la calors
Del foc e la clardors
Intra e pot passar
Per l'aer; atressi par
Vers et enten hom lieu,
Que la vertutz de dieu
Intra per tot lo mon
E mays e pus preon,
Car es pus pura res.
Et enaisi dieus es
Per tot e tot en dieu.
Et aisi pot homz lieu
Proar, que plazer a
En se d'aco, que fa;
E par, car sos sabers
Es tan grans, que plazers
No l creys ni nulha res.
Razos eyssamens es,
Pus dieus, per si servir
E lauzar e grazir,
E per far son plazer,
Fa arma, que voler
Et albir franc li da.
Car on melhor do fa,
May deu esser grazitz;
No fora gratz complitz
D'ome a dieu, si l dos,
Que l dona, francx no fos;
Ni dieus per lunh esgar
Non degra merit dar
Ni dels bes ni dels mals,
C'omz fa, si non pot als.
Per c'omz deu dieu grazir,
Tan com per lunh albir
Pot. Per que sembla vers,
Que francx es lo volers
D'ome e la razos;
Car pus es gracios
Servirs francx que forsatz.
E cossi es vertatz,
C'omz es francx. Cascus sen
En se l'entendemen
De sa razo tot franc.
Assatz sen homz estanc,
Si vol son cors mover,
Mais jes contra l voler
De sa razo no sen,
Ans vol homz francamen,
Que s vol a son plazer.
Totz homz a franc voler,
Doncx ges non es astratz,
E doncx vers es proatz,
C'omz es en aventura. -
Vec vos, en que s'atura
D'ambas partz la tensos,
E dieus, senher, don vos
Tostemps gaug ab honor.
Al bo rey de valor
E de sen aondos.
------

Auzidas las razos
Volem jutjamen dar.
Dig a son comensar
Anfos, per las vertutz
De dieu endevengutz
Augutz, tostemps creissens,
Cordoa, la regio
De Murcia, leyen
L'Algarab, reys apen
E l'autr' Andalucia.
Als savis daus totz latz,
Per cuy nostre dictatz
Er vistz et entendutz,
Gracias e salutz
En nostra bevolensa.
D'ome, que be comensa,
Par, que be vol fenir;
Per c'omz lo deu grazir;
E per so platz a nos
La supplicatios,
Que N'At de Mons nos fa,
Car motas razos a
Pauzadas ad honor
De dieu e per amor
Del bon entendemen.
Autrejam nostre sen
Al jutjamen donar.
Aquest jutjamen - car
Aitals entendemens
Es bos a totas jens -
Volem dar general;
Car so, que a totz val,
Deu homz a totz mostrar.
D'esta questio par
L'entendemens aitals:
Si l bes, que pren homz mals,
E l mals, que pren homz bos,
Ve per astre dels tros
O per cas d'aventura.
La partz, que cre natura
D'astre, ditz e soste,
Que tot can s'endeve,
Es astrat o fadat
E l mon o destinat.
E la partz d'aventura
Autreya, que natura
D'astre fa motas res,
Et autreya, c'omz es
Predestinatz per dreg,
Mas que a ses neleg
Mal ni ses be far be,
Aco ditz, qu'endeve
Non per art de natura
Mas per cas d'aventura.
E cascuna partz fa
Motz argumens et a
Dichas motas razos,
Las cals son entre nos
Vistas diligenmens;
Per que premieyramens
Vos volem demostrar,
Per entendre pus clar,
Qu'es astres ni qu'es fatz
Ni vers predestinatz;
Pueys direm d'aventura
E de cas sa natura.
Astres, segon ver, es
E l mon le mals e l bes,
Que temps e sazos fa.
Temps ve homz e temps a
E temps pot homz proar,
Passat o a passar,
Mas le temps prezen no.
Temps es, segon razo,
L'espazis, c'omz enten
Entre l'ajustamen
Dels estelas dels tros
E l partimen; sazos
Se fa compostamens
De temps e d'elemens,
Que l cors dels tros compo.
Si co l cautz e l freitz so
E l temps arrazonat,
No s fa sentir en fat.
Es astres, qui l'enten,
Autre variamen;
No a astre a fat
Mas le nom variat
De romans a lati.
Lati nomnan aisi
Fatum o fat, co nos
Astre, et es d'estz dos
Nomz l'entendemens us.
E notatz cal que pus
Ni pus vos plazera.
E tot, cant sazos fa
En est mon, es astrat,
O sia compassat
O no, car per le cors
Dels planetas aussors,
Que an nom astra s fa.
Et astres, co es ja
Dig, par d'aqui nomnatz.
E doncx homz es astratz;
E par en, que homz es
Faitz de diversas res
Compostamens. Homz a
Cors, que s compo e s fa
Per temps e per sazo,
E vida e razo
D'als; ben cors fa bastens,
Si l noirimens e l sens,
De que s concep, es bos.
No sols temps ni sazos
Ni noirimens ni sens
S'es temps, mas tot es sens.
Per o cascus soste,
En tan cant es, del be
L'autre naturalmen.
Frevols semensa pren
Gran forsa per bon temps;
On pus fortz es le temps,
Mielhs pot mal temps sufrir.
Vertutz de be noirir
Val a cascu tertal.
E si co val, desval
Per contra si cascus.
Cascus val mens o pus
Per l'als e mais essems.
Et es vertatz, que l temps
E l sens e l noirimens,
Cascus, cal mais, cal mens,
Es mesclatz mals e bos.
Le temps e la sazos
- Car tot entorn le mon
Tornejan en retorn
Per compas, atressi
Co roda de moli, -
En als no fa per se,
Mas cant alcuna re
Troba, obra corren;
Cant troba noirimen
Aizinat, o comensa
Noiris o fa naissensa.
Temps es cauza fazens,
E sens e noirimens
Cauza maturials,
De que temps naturals
Obra compostamens.
Temps mescla s elemens (s : ls)
Ab las vertutz dels tros,
Don fa complexios
E l mon, e carnaduras
Essems e noiriduras
De diversas faissos.
Doncx mas temps ni sazos
Fa part e l cors, c'omz a.
Vers es, que astre fa
En home be e mal;
Donc astres notz e val
A tot home del mon,
Que mais en bon aon
De bon temps, temps li val.
Cant hom es en aital
Conjunctio dels tros,
O pus, co la sazos
Era, can venc nascutz,
Adoncx es sa vertutz,
Segon razo, pus grans;
On pus es acordans
O pren complectio
Ab la bona sazo,
Pus es bos et adretz.
Donc razos par e dretz,
C'omz deu mielhs far son pro
En la bona sazo,
(Don es pus acordans
E las cauzas semblans
A sa vertut a man)
Et atressi son dan
Per temps contrarios.
Et enaisi vec vos,
C'omz es astratz. Mai no
Totz temps, segon razo,
Non pot far lialtat
En home ni bontat.
E par, car, si temps fes
Home bo ni cortes
Ni savi ni lial,
Le temps, si co mai val,
Fera home melhor
Et atressi pejor
Contrariozamen.
E tug vezem soen
La coversa d'estz dos.
Mans homes vezem bos,
Que son nat en temps mal,
E mans mals atretal,
Que son nat en temps bo;
Per o bos temps ten pro,
E temps contrarios
Dampn' als mals et als bos.
E par, car mans homz es
Bos e sertz e cortes
Et ab voler lial,
Que, car nais en temps mal,
Temps l'es contrarios,
Tant que l'om malauros
A contrari dels bes
D'est mon; et aisi es
Hom bos e malastrucx.
Homes fols et astrucx
Y a, que, car sazos
Lor val, son vertudos
E bel e fort e gran,
E no volon ni fan
Si no mal o foldatz;
Ni lor ve voluntatz
Leu, mas segon sazo,
E fan soen lor pro,
Car les ama sazos.
Aisi ven dans als bos
D'astre e bes als mals.
Mas no tant es homz d'als
Fatz compensadamens;
Car la vida movens
D'ome e la razos
Muda so que sazos
Obra. So que s'adutz
Ni s fa per las vertutz
Tan solamens dels tros,
Co vezem a sazos
Eclipsis, aco es
Compassat, mas non ges
Homz; car jes temps no fa
La razo, que homz a,
Ni la vida. E par,
Car, si voletz semnar,
Si l mons vida no a,
Ja res non naissera,
Per bon temps que vejatz.
Vida, so es vertatz,
Nais e ve d'autra vida.
Vida es tan complida
Vertutz, que motas vidas
Se podon far partidas
D'una, si co d'un foc
Podetz dar en man loc,
Que no s merma de re.
E par ad huelh, c'omz ve,
Que l frutz, cant es partitz
Del loc, on es noiritz,
A la vertut viven;
Sera perfiechamen
Co l fruchiers, d'aquel ve.
Et aisi vida ve
D'autra vida naissen.
Mas vida par viven
E l cors faitz d'elemens
Per temps, co l focx ardens
Par arden calsque re.
E can le cors es be
Astratz, la vida par
Adoncx mielhs e pus clar.
E vida, co es ja
Dizens la razos, a
Motas propietatz,
Si co es vols - notatz -
E movemens, en que
Temps e sazos cove.
Vers, qui ver enten, es,
Que vida vol las res,
Que temps li fa plazer.
Mas temps no fa voler.
La vida es fazens,
E l temps es l'esturmens,
Ab que la vida fa
La voluntat, c'omz a.
Vida fa voluntat
Segon la calitat
De cors, que fa sazos.
Can la complectios
Del cors es de frejor,
Homz dezira calor,
E cant de calor, freg.
Mas homz non a destreg
Tota sa voluntat.
E par, co a pauzat
Ja la partz d'aventura,
Car vertutz o natura
De se eys fa layssar
Motas res, que vol far
Vida segon sazo.
Per vertut de razo
Desvol hom so, que platz
Per temps, car par foldatz
E vol son desplazer.
Hom a doble voler:
Hom vol segon razo
E vol segon sazo.
Hom vol, can nays, ades,
E tan can vieu, apres,
Per sazo, per razo,
Tro razo enten no.
E jes hom non enten
Ades al naissemen
Razo, ni pueis, tro es
Avengutz et apres;
Per c'omz vol per sazo
Mot may que per razo.
Sazos fa so voler
Per vertut de dever
O d'autre sen venir,
E razos per cossir
De bon entendemen.
E totz homz ve soven
Pus leu que no cossira,
Per c'omz vol e dezira
Atressi pus soen
E pus leugeyramen
Per temps que per razo.
E per est' ocaizo
Falh homz, cant es en mon,
C'omz no fa per aon
De razo falhimen.
Homz vol tan solamen
Adoras per sazo,
Adoras per razo,
Adoras per abdos.
Cant homz es volontos,
Co enfans, de falhir,
Adoncx a son dezir
Solamens per sazo;
Can vol sol per razo,
Dezira dieu servir,
E per abdos noirir
Sa vida; e razos,
Cant homz vol per abdos,
A la fors' e l poder.
Razos jutja l voler,
Que ve segon sazo,
E cant le te per bo,
Cossent, e si l par mals,
Fa desse voler als
Per le mal desvoler.
Vers es, que man plazer
Veda razos soen,
Car le per dan compren
Pueys, car platz a sazo
Contra razo, mas no
Mentre l sove razos.
Mas homz es oblidos
E sazos sove leu
E razos tart e greu;
Per que l plazers vedatz,
Cant es fort aizinatz,
Torna tal vetz e ve,
Que razos no sove,
E va tan plazenmen
Adoras, c'omz le pren
Voluntas e cochos,
Ans que l membre razos,
Mas mentre l membre no.
Vers es, que plazer so
Mesclat diversamen.
Us plazers par soen
E part dans, e part pros,
Que bes l'assalh razos,
O so que's bes, foldatz.
Per c'omz es enganatz
Mantas vetz o doptos.
Mas coras que razos
Te per mal le plazer,
Desse fa als voler
Contra l voler del temps.
E jes duy vol ensems
Contra si en a, mas
No duran per compas
De sazo ni degus.
E par, car so c'omz pus
Vol, pot leu desvoler,
Que temps non a poder,
Que lo l puesca vedar.
Tostemps pot dezirar
Homz sos dans o sos pros,
Que temps mals ni sazos
No li notz ni li val.
En bon temps vol homz mal
Soen, et en mal be
Contra tostemps, que re
Temps no li pot vedar.
E segon c'omz vol, par
E s fa sos movemens.
Hom vol et es movens
Per sa vertut viven.
Vida fa movemen
D'ome propriamens;
E par, car homz vivens
Se mou per se, e ja,
Pos es mortz, no l movra
Temps ni bona sazos.
E l temps es tertan bos,
Si pueis o abans ve.
Et a cascu per se
Par per so sentimens.
Si temps fes movemens
D'ome, cascus sentira,
Desse que s mou ni s gira,
Esforsar la razo.
Car las cauzas, que so
Movens per als, cove,
Si sentan lunha re,
Que sentan lur moven.
E cascus per se sen,
Desse que s vol mover,
Esforsar le poder
De sa vida; per que
Par vers, c'om es per se
Voluntiers e movens.
Per c'omz sertanamens
No pot ni sap proar
D'autr' ome, que s vol far.
Conoisser pot homz be
D'ome al temps, en que
Comensa per comtar,
Can deu ni pot durar
Al mais, mas no al mens.
Car calsque accidens
Mals o cars, si co s tanh,
No sap homz vieur' estranh.
A cascus sa natura;
Per que vida non dura
Segon comensamen.
Tant c'omz a cors valen
E fort naturalmens
E bel, entre las jens
L'es avantatjes datz,
Co a sel, qu'es armatz
De melhors garnimens.
Mas non es tan valens
Ni de tan grans esfortz
Lunhs homz, c'autr' omz mens fortz
No l renha pro o dan.
Totas res e l mon an
Contra home poder,
Tan que l podon tener
Dan o pro atressi;
Per c'om no sap en si
D'autr' ome, can vieura.
Donc ges tot, cant homz fa,
Non es astre ni fatz.
E vers predestinatz
Es gazardos o bes,
Per dreg de dieu promes
O jutjatz, que sera.
Autrejat avetz ja
D'ambas partz, que dieus fe
Tot cant es, e s cove.
Car per totas razos
Se pot, si ja no fos
Dig, co dig es, proar;
E non es als cujar
Ni creire vers ni bes.
Assatz par, que dieus es,
Mas quinha cauza no,
Car dieus es ses faisso
E ses comensamen,
Et es sertanamen
Ses tota cantitat.
Faisso, co a pauzat
L'una partz, ja non a;
E par, car faisso fa
Calsque cauza fazens.
Faissos es fazemens
De calque fazedor,
Donc non es crezedor,
Que dieus aja faisso,
Car anc dieus faitz no fo
Ni a comensamen.
E par, qui ver enten,
C'a totz comensamens
Aisi co fazemens
Fachor, comensador.
Et es entendedor
Segon ver, que alcus
Fo enans que degus.
Donc ans que l premiers fos,
Era, so par razos,
La cauza comensans;
Donc cauza era, ans
Que fos comensamens;
Donc mas premieiramens
Era res. Calsque res
Ses comensamen es.
Et es mas solamen
Dieus, qui razo enten,
Que non es comensatz
Ni non a cantitatz,
Ni terme vas totz latz
E si, tro on s'esten.
E per so fenimen,
Segon razo, cove,
Que aja calsque re
Part totas cantitatz;
Es tals que veritatz.
Donc ses cantitat es
Segon ver calsque res;
E res, segon razo,
Mas dieus non es ni fo
Ses calque cantitat.
Dieus es, segon vertat,
Ses cantitat, donc es
Sols; jes degunas res
No so ses cantitat.
Donc e la deytat
Non a, segon razo,
Cantitat ni faisso
Ni lunh comensamen.
Per qu'en entendemen
D'ome non pot caber,
Ni hom non pot saber
Tota la deitat,
Car jes en cantitat
Non cap infinitatz.
Mas homz enten assatz,
Que dieus es, et enten,
Que dieus propriamen
Fe las cauzas, que son
E l mon, e tot lo mon.
E car le mons es bos
E bels e vertudos,
E las cauzas vivens,
Que son e l mon, valens
Et esforsans, par vers,
Que sabers e poders
E vera bontatz es
En dieu. Dieus es vers bes,
On totas vertatz so
Perfiechas ses faisso
E senes cantitat.
La pura veritat
De Dieu devetz notar
E totas res, e par
Grans, al pus que puscatz.
Donc dieus, so par vertatz,
Ha tot saber. Sabers
Temporalmens es vers
En tres entendemens:
Compassatz e prezens
Et avenirs; et es
Pus sertz e pus pales
Prezens; donc dieus sabra
Prezenmen so c'omz fa,
Enaisi coma que
Ni fara ni anc fe.
Aisi co par prezen
A bon entendemen
D'ome so que fag a,
Can se remembrara,
O cossi cossiratz
So que far deziratz,
O tenretz prezenmen
En vostr' entendemen,
Aisi ten dieus en se
Prezenmen so c'anc fe,
Fa ni jasse fera,
E pus sert, car dieus a
Pus pur entendemen;
E jes per so no pren
Ni a d'aqui saber.
Mas co homz pot vezer
Un peissonet nadar
En aigua, o volar
En aire un auzel,
Que ve hom, que s capdel
Ni s part del elemen,
Aisi es veramen
Tot en dieu; e par vers,
Que pus dignes sabers
Es en dieu, si sab ja
Tot cant er.  Et hom fa
Cal se vol, mal o be,
Que qui laun mescre;
E par vers, que homz es
Francx, que pot mals e bes
Far per se francamen.
Non hom tan solamen,
Mas totas creaturas
Movens per lor naturas
An francx lor movemens,
Co vezem francamens
Una besti' anar
Et un auzel volar.
Us auzels volara
Vas cal part se volra,
Contra tota sazo;
Donc a segon razo
Franquetat cal que cal.
E notatz atretal
De bestias anans
E de peissos nadans
E d'ome pus, per que
Homz es de pus franc be
Faitz; e par a pales,
Car sobre totas res
Sap hom senhorejar.
Als faitz, que vezem far
Ad home, par vertatz,
Que es faitz e criatz
De pus franca natura
Que tota criatura,
Que dieus en est mon fes.
Et homz e l mon fa res
Sol per sa franquetat,
Car homz pot per son grat,
Si vol, mal o be far.
Pro par e pro es clar:
Totz homz pot far e dir
Be per son franc albir,
On mas cal se volra,
Mas cantitat i a.
Lunhs homz non pot per se
Far ni dir tan de be,
C'omz non entenda pus.
Mai si co us reclus
Esta dins sa majo,
Es homz, segon razo,
Enclaus en aquest mon,
Que non pot en amon
Ni en aval eyssir,
E dins pot far o dir
Mal o be; donc cove,
Pus que fa l mal e be,
Que merit cobrara.
O neys us auzels fa
Francamen be o mal.
Us auzels notz e val
E pot far, so es vers,
Plazers o desplazers;
E pe ls plazers, que fa,
Conquier merit et a
Home o de son par.
Donc ben deu homz cobrar,
Pos ad un auzel val,
E mais, car be e mal
Fa mais e l mon que res.
Us auzels, car non es
Razonables, no fa
Be mas per l'ops, qu'el a,
A sa vida noirir,
Per que no deu sofrir
Meritz, pos mortz sera.
Mas homz, per so car a
Razo e franc albir,
Pot e sap dieu servir.
Donc de dieu cobrara
Merit, e qui mielh fa,
Mai valra l gazardos.
Tan pot homz volontos
Home o dieu servir,
Qu'en deu merit jauzir
Per dreg en tot cant a,
Et en tot cant aura,
Segon son bon dezir.
Donc per dreg deu venir
Per la bontat del paire
O de la bona maire
E l mon propriamen
De dieu e de las jens
Gazardos als efans.
Vers es e par a mans,
Mans hom es mais amatz
E l mon e mais onratz,
Car sos paire fo pros,
E de sas falhizos
Es tengutz e pairatz,
O neys per las bontatz
D'alcu son be volen.
Et aisi eyssamen
Co ten pro la bontatz
Del bon paire, notatz,
Que notz la falhizos.
E par, car mans homz bos
Es peritz e dampnatz
E jutjatz pe ls peccatz
D'alcu son ancessor.
Et aisi per amor
Dels bos ven bes als mals
Per dreg, e mals per l'als
Als bos per dreg soen.
E can mier so amen,
Deu de dieu bes venir
Ad home, per servir
D'autr' ome o per se.
Pos dieus deu per dreg be
Dar, predestinatz es.
Et es vers, que mans bes
Predestina soen
Dieus no per jutjamen,
Mas per franca valor,
Co senher per amor
De be far promet bes;
E bes, per dieu promes,
Es vers predestinatz.
Et aisi par assatz
Vers, que mant home son
Predestinat e l mon
Per lur servir a lui,
E l'autre per autrui
Servir; car a dieu es
Plazers, que s fassa bes
Novels soen e l mon.
E l mal atressi son
Per contrarietat
Prezat o reproat.
Mas no ses forfachura,
Atressi d'aventura
Ve soen mals e bes.
En aventura es
Totz homz, tan can vieura.
Tot can fa ni desfa
Movemens de natura
Vivent, es aventura,
Car per se s'endeve.
Vers d'aventura ve
E nais de movemen
De vida, co deyssen
D'estelas vers astratz.
Aventura notatz
Can bona, can melhor,
Can mala, can pejor,
Segon c'omz vol ni val.
Qui s garda de far mal
Et a de be far cura,
Va en bon' aventura,
Car be vol far e dir;
E qui non tem falhir,
E mala, car vol mal.
Mas car par so que val
Mals, e so que notz bes
Mantas vetz, et hom es
No sabens al triar,
Tals, que vol son pro far,
Fa son dan d'aventura,
E tals, que non a cura
De be, son pro tertal.
E car homz pot far mal
E be leugeyramen
Ad autre, homz bos pren
Per autre dan e mal
Mantas vetz. Atretal
Homz a mal d'aventura,
Neys can deu per natura
D'astre bes avenir
Ad home. A ver dir,
Tot es en aventura,
E par, car per natura
De vida s pot vedar.
Donc pus fortz cauza par
En home aventura
De vida que natura
D'astre ni de sazo,
O neys, segon razo,
Que predestinamens
De be, ni prezumens
De mal. E par vertatz,
Car, si tot es jutjatz
Homz a turmen sufrir,
Tan se pot penedir
E tan pot emendar,
Que perdo deu trobar,
E tertal tan falhir,
Que l bes, que l deu venir,
Per gazardo s tolra.
Et enaisi homz va
Tostemps en aventura
Et en cas de natura.
De totz cas es, qui l cre,
Temas o pons, en que
S'endeu far calsque res.
Mans homz en est mon es
En cas, c'astres li val
E l notz, et atretal
En cas, en que l'es bes
Per dreg de dieu promes,
Et en cas d'aventura,
Quecx tan can vida l dura.
Don nos dizem aisi,
Jutjan a la perfi,
C'omz es en part astratz,
Et en part destinatz,
E totz en aventura;
E dizem, per drechura
Jutjan, que bes e pros
Ve del un o dels dos
E de totz tres als mals,
E mals als bos per l'als
Contra si; mas per cal
A cascus be o mal,
No sap homz per lunh sen.
Sert dar le jutjamen
De dieu no sap degus,
De tot lo sobrepus.
Pauzat en las razos,
De que es questios,
- Que de l'als non nos cal -
Nos dizem atretal
Co la partz d'aventura,
E de nostra drechura
Dam nos est jutjamen.

___


Einleitung.

Das Leben des Dichters.

Zu der Zeit, als N'At de Mons dichtete, hatte die provenzalische Muse bereits ihren Glanz verloren, die Gesänge, die von ritterlicher Liebe getragen waren, waren verklungen; man begann sich dem täglichen Leben zuzuwenden, besprach Zeitverhältnisse, ergab sich religiösen, moralischen und philosophischen Betrachtungen. Kein Wunder, dass die Biographen der Trobadors es nicht der Mühe wert erachteten, über die Epigonen jener Glanzperiode Nachrichten aufzuzeichnen. Auch unserem Dichter erging es so wie über manchen würdigen Sänger der späteren Zeit, - es sei nur an Guiraut Riquier erinnert - so geben auch über ihn die Lebensnachrichten der Trobadors keine Auskunft. 
Leider lässt sich auch aus seinen Werken nur sehr wenig über ihn ermitteln.
In dem Gedicht “Al bon rey de Castela” nennt er sich N'Atz de Mons de Tholoza; er wird dem edlen Geschlecht derer von Mons angehört haben, deren Stammsitz in dem heutigen Mons im Dep. Haute Garonne, arrond. et canton. de Toulouse, zu suchen sein wird. Ein Ato de Montibus (1) war 1201 Consul von Toulouse (Hist. génér. de Languedoc VIII c. 472); Chabaneau in Les biographies des troubadours, Toulouse 1885, p. 126, vermutet in ihm den Grossvater des Dichters. Ein Philippe de Monts, ein Zeitgenosse des Dichters, wurde um 1280 zum Seneschall von Carcassone ernannt.

(1) Der Name Ato berechtigt uns, unsern Dichter N'At zu schreiben, wenn schon die auffallende Thatsache bestehen bleibt, dass da, wo die Accusativform des Namens auftritt, wir keinem 2silbigen Ato(n) begegnen, sondern ein 1silbiges N'At finden, so in dem Gedicht "Al noble rey aragones" V5 (Hdschrft. hat Natz). "En" ist ein Titel, der gewöhnlich nur fürstlichen und adlichen Personen zukommt.

Unser Dichter stand in freundschaftlichen Beziehungen zum König Alphons X. von Castilien (1252-84), cf. 3tes Gedicht V. 12, an den er sein grosses Gedicht über den Einfluss der Sterne auf das Geschick der Menschen richtet, und dessen Antwort, in poetisches Gewand gekleidet, er wiedergiebt (Al bon rey de Castela). Ihm war sicher auch das Gedicht gewidmet, von dem nur eine Strophe als Citat in den Leys d'amors I, 284 erhalten ist (Reys ricz romieus). 
Beide Gedichte sind, da der König darin römischer König genannt wird, vor 1275 abgefasst; in diesem Jahre leistete Alphons vollständigen Verzicht auf alle Ansprüche auf die deutsche Kaiserkrone, zu deren Träger er 1257 erwählt worden war (cf. Schirrmacher, Gesch. von Spanien IV, 577). Das erstere Gedicht kann ferner erst nach 1267 entstanden sein, da dem König darin bereits Granada, dessen endliche Unterwerfung in diesem Jahre erfolgte, beigelegt wird 
(cf. Schirrmacher a. a. O. p. 497). - Drei der übrigen Gedichte "La valors es grans e l'onors", "Al noble rey aragones" und "Al bon rey, senhor d'Arago" sind einem König von Aragon gewidmet. Millot, Hist. littér. des troub. II, 186, Diez, Die Poesie der Troub. 2 p. 203, Milá y Fontanals, De los trobadores en España p. 186 und Éméric-David, Hist. littér. XIX, 576 sehen in ihm Jacob I. von Aragon, welcher 1276 starb. Bartsch erklärt ihn dagegen im Grundriss § 32, 24 und in einer Anmerkung zur 2. Auflage von Diez, Die Poesie der Troubadours p. 203 für Jacob II. von Aragon (1296-1327), ohne jedoch seine Behauptung näher zu begründen. Wenn wir auch keineswegs der Ansicht von Millot, Diez u. s. w. bestimmt beitreten wollen, so scheint uns doch das von Bartsch aufgestellte zu gewagt. Sehen wir zu, was sich dagegen geltend machen lässt, den Dichter so spät zu setzen.
Wenn am Schlusse des Gedichts "Al noble rey aragones" der Dichter den König auffordert, den heiligen Glauben wieder herzustellen, so lässt sich damit nichts anfangen; es liesse sich dies ebensowohl auf Jacob I. als auf seine Nachfolger Peter III. und Jacob II. beziehen; das christliche Spanien stand damals den Mauren fortwährend zum Streite bereit gegenüber, Jacob I. hatte besonders regen Anteil an der Bekämpfung derselben genommen. Wichtig ist für unsere Frage das Gedicht "Si N'At de Mons agues"; es ist Niemand gewidmet, der Dichter ist vielmehr betrübt, Niemand zu haben, dessen lobenswerte Eigenschaften und Thaten er besingen könne. 
Es muss dies in der That auffallen; der Dichter, der den König Alphons von Castilien und den König von Aragon in beredter und schmeichelhafter Weise und voll Ergebenheit begrüsst hat, er schaut vereinsamt nach einem des Preises würdigen Manne um, ist betrübt keinen finden zu können und führt bittere Klagen über die Fehler und Gebrechen der Grossen. Dieser Umstand veranlasst, wie auch in der Hist. littér. XIX, 579 mit Recht hervorgehoben wird, zu dem Glauben, dass der Dichter zur Zeit der Abfassung dieses Gedichtes seine beiden Gönner verloren hatte: Alphons X, der 1284 starb, und, was uns wahrscheinlicher ist, nicht Jacob I, sondern Peter III., welcher nach dem Tode Jacobs I. von 1276-85 regierte. 
Etwas bedenkliches, wenn ja auch nicht unmögliches, hat immerhin die Zeitdifferenz, die, bei Annahme Jacobs II., zwischen der Abfassung der an den König von Castilien und der an den König von Aragon gerichteten Gedichte sich ergeben würde. - Nicht zu übersehen ist auch, dass in dem Gedicht "Si N'At de Mons agues", welches in der Reihenfolge der Gedichte des N'At in der Handschrift an letzter Stelle steht, V. 200 auf das vorhergehende "Al bon rey senhor d'Arago" verwiesen wird; die Gedichte scheinen in chronologischer Folge eingetragen zu sein. Dies beweist auch das Gedicht "Al noble rey aragones", wo V. 195 auf die ausführlichen Auseinandersetzungen im 1ten Gedicht (Al bon rey de Castela) hingewiesen wird. Dazu kommt folgendes: Das 5te Gedicht macht durchaus den Eindruck der Unvollständigkeit; um V. 260 bricht der Dichter seine Betrachtung über die Misstände an den Höfen der Grossen ab und wendet, um sein Inneres durch solche Erwägungen nicht noch mehr zu betrüben, sich einem anderen Gegenstande zu. V. 264 heisst es: E vuelh far fort plazer Als novels amadors, Que m preguan, que d'amors Lor don calque doctrina; der Schluss dieses zweiten Teils des Gedichts lässt so, wie ihn die Handschrift bietet, durchaus unbefriedigt, sicher folgte hier ursprünglich noch etwas. Dem fehlenden Teile wird das Citat aus N'At in dem "Perilhos tractat d'amor" des Breviari d'amor angehört haben (cf. p. 11), wo von den psychischen Wirkungen der Liebe die Rede ist. Das Breviari d'amor wurde von Matfre Ermengaud 1288 begonnen; er sagt in der Einleitung zum Perilhos tractat ausdrücklich, dass er das, was er bei den "anticx trobadors" über die Liebe aufgezeichnet gefunden hat, vorbringen will; unser Dichter mag also damals bereits nicht mehr am Leben gewesen sein. - Auch Sprachliches lässt sich dagegen vorbringen, den Dichter zu spät zu setzen; wir werden sehen, dass er mit grösster Sorgfalt die Flexion beachtet, den Hiatus im Wortinnern nicht aufhebt und auch im Verse ihn mit grösster Freiheit verwendet; er erscheint hierin altertümlicher als sein Landsmann Guillem Anelier von Toulouse, der in der zweiten Hälfte des 13. Jahrhunderts dichtete.
Wir können uns also dahin zusammenfassen: N'At de Mons stammte aus Toulouse, er dichtete in der zweiten Hälfte des 13. Jahrhunderts und war ein Zeitgenosse der Könige Alphons X. von Castilien und Peter III. von Aragon; sein Tod erfolgte ca. 1290.
In seiner Vaterstadt genoss unser Dichter lange Zeit hinaus grosses Ansehen; in einem Citat in den Leys d'amors III, 216 heisst es: Tala sera si Bertrans mor, Quar Nath de Mons sab tot de cor. Sein Ausspruch "Car us acostumatz escuza fals parlar" ist gleichsam zum geflügelten Wort erhoben, ihn wenden die Leys d'amors oft da an, wo es sich um Redeweisen handelt, welche nach ihrer Ansicht falsch sind, die aber durch langen Gebrauch sich festgesetzt haben. 
N'At de Mons ist überhaupt derjenige Dichter, der in den Leys d'amors, die ja in seiner Vaterstadt abgefasst worden sind, am häufigsten citiert wird, so I, 248, II, 78 (2 Mal), 86, 236 (3 Mal), 256, 370, 389, 390 (3 Mal), 392, III, 62; ohne Nennung des Namens II, 130; I, 138 wird er als der Dichter genannt, welcher in novas rimadas comunas dichtete; ein grösseres Citat finden wir in den Extraits du manuscrit inédit des Leys d'amors, publ. par C. Chabaneau, Toulouse 1885, p. 17.
Seinem dichterischen Charakter nach ist N'At de Mons Sittenprediger; im Besitz scholastischen Wissens behandelt er Gegenstände der Religion und der Moral; häufig begegnen wir Betrachtungen über das Wesen Gottes, über die Unsterblichkeit der Seele, über die Macht der Vernunft, Warnungen vor der Sünde und vor Verkehr mit bösen lasterhaften Menschen, Ermahnungen zur Reue, zu ehrenvollem Lebenswandel und zu einem Leben in Gott.

Saint-Saturnin, Mons, At de Mons, Nat, N'At


Die Werke des Dichters.

Wir besitzen von N'At de Mons 6 Stücke, davon ist bis jetzt nur gedruckt das Gedicht "La valors es grans e l'onors" (1); 
es steht in den Handschriften der Bibl. Nat. fonds fr. 856 (C) und 22543 (R); man kann es als Sirventese bezeichnen; der Dichter wendet sich darin an den König von Aragon, dem er moralische Unterweisungen erteilt.
Die übrigen 5 Gedichte, deren erste Veröffentlichung unsere Ausgabe bringen soll, stehen nur in R, und zwar folgen sie in folgender Weise aufeinander:

I Al bon rey de Castela f 126 v° b
II Si tot non es enquist f 128 v° d
III Al noble rey aragones f 130 r° e
IV Al bon rey, senhor d'Arago f 130 v° b
V Si N'At de Mons agues f 130 v° e.

(1) Bei Raynouard, Parn. Occ. p. 164, (Rochegude) Milá y Fontanals, De los trovadores en España p. 187, Bartsch Chrest. p. 305. cf. Bartsch, Grundriss, Verzeichnis N°. 309.

Das Gedicht "Al bon rey de Castela" ist eine 1244 Verse lange Epistel über den Einfluss der Sterne auf das Geschick der Menschen; sie ist, wie bereits erwähnt, an den König Alphons X. von Castilien gerichtet. Von V. 1245 an bis 2059 folgt die poetische Antwort des Königs. Wir haben anzunehmen, dass die Antwort dem Dichter vom König entweder mündlich oder schriftlich in Prosa mitgeteilt wurde und dass der Dichter sie in Poesie umsetzte; denselben Fall haben wir in dem Gedichte Guiraut Riquier's an Alphons X. über die Benennung der Trobadors.
Das folgende Gedicht ist ein Ensenhamen von 1539 Versen, das der Dichter für einen Jongleur auf dessen Verlangen hin abgefasst hat; für die Geschichte des Standes der Jongleur ergiebt sich nichts; der Dichter unterweist den Jongleur, wie er sich an den Höfen der Herren benehmen, und dass er vor allem sich in ihre Gewohnheiten und ihren Charakter fügen soll; bald aber verliert er sich in allgemeine Betrachtungen und giebt Lebensregeln, die für jeden Stand gelten können.
Es folgen 2 Sendschreiben an den König von Aragon; in dem ersten "Al noble rey aragones" handelt er über die Güter, die dem Menschen am meisten nützen, in dem andern "Al bon rey, senhor d'Arago" erteilt er Ratschläge, was für Leute die Grossen an ihre Höfe ziehen sollen und warnt namentlich vor Schmeichlern.
In dem letzten Gedicht endlich, das keine Widmung trägt, unterzieht der Dichter die Fehler und Gebrechen der Grossen einem schweren Tadel und warnt vor bösen Ratgebern. 
Dann wendet er sich von diesen ihm Kummer und Verdruss bereitenden Betrachtungen weg, um Liebende über Entstehen und Wesen der Liebe zu belehren. Es ist bereits ausgesprochen worden, dass das Gedicht unvollständig erhalten sein wird.
Das hier angeführte ist jedoch nicht das einzige gewesen, das N'At de Mons gedichtet hat. Verschiedene seiner Dichtungen haben das Schicksal des grössten Teils der poetischen Erzeugnisse der Trobadors erfahren: sie sind verloren. 
Spuren davon finden wir in den Leys d'amors; so wird I, 248 eine Strophe citiert, die, was später erwähnt werden wird, gleichen Strophen- und Reimbau mit dem Gedicht "La valors es grans e l'onors" zeigt. Wir geben den ziemlich dunklen Text wörtlich nach den Leys wieder:
Reys ricz romieus mas man milhors
Faitz far de dous cor Dieu aman
So sen savi salva viran
Per pus perprendre pretz a lhors
Don Dieus deu dar de dous dezirier
Tant quar conoysh quel cre canque conquier
Gardan de dan per planhas e per portz
Que ferm coferm lo bon cor bos cofortz.

In den 6 erhaltenen Gedichten sind ferner folgende in den Leys vorkommende Citate nicht nachzuweisen: 
II, 86 Errors e no fes e tensos
Naysh e creys tot jorn e perpren.
II, 236 Gaugz se pren de plazer.
II, 392 Que que las avols gens
Peguas ano dizen.

Die in dem "Perilhos tractat d'amor" des Breviari d'amor aus N'At de Mons citierte Stelle könnte, wie oben bemerkt ist, dem Gedicht "Si N'At de Mons agues" angehört haben. Dieselbe findet sich Mahn, Gedichte der Trobadors I, 182 = 
II, 433 f. der Ausgabe von Azaïs:

Aujatz doncx quen ditz N'At de Mons:

Sappjan li fin ayman
Que per amor si fan
L'ergulhos humilieu
Elh avol efforssieu
e l perezos espert
e l pec saben essert (essert = e cert)
e l nessi be noyrit
e l marrit eyssharnit
Le trist joyos e gay
e l uffanier veray
L'enuios plazentier
E li mal mercenier
Li pelegieu suffren
Li felo be volen
Li malazaut de grat
Le pus estranh privat
Le descauzit cauzit
e l pus volpilh ardit
Le flac fort e l vielh car
e l me(ne)spreszatz preszar (20)
e l cobe franc de cor
e l avol de gran for.
(20 lies: mespreszat statt des hs. men espreszatz.)

Die Sprache des Dichters und die orthographische Einkleidung der Handschrift.

Wie haben wir bei der kritischen Ausgabe der Gedichte bezüglich der Schreibung zu verfahren? Sollen wir sie in der Schreibung wiedergeben, wie sie von der Handschrift geboten werden, oder in der Mundart von Toulouse, wie sie sich aus Urkunden feststellen liesse? Sicherlich wäre der letztere Weg wenig angebracht, denn N'At de Mons dichtete ebensowenig wie ein anderer Trobador in seinem heimatlichen Dialekte, sondern er bediente sich der überlieferten conventionellen Litteratursprache; dass sich dialektische Formen einschleichen konnten, war wohl zu erwarten. Wie nun die Trobadorsprache eine Kunstsprache war, die über den Dialekten stand und schulmässig erlernt werden musste, so, dürfen wir annehmen, existierte auch eine Orthographie, die von der phonetischen Schreibung des Dialektes, den der Schreiber sprach, abwich und ebenfalls eine schulmässige Aneignung erforderte. Man erstaunt über die Gleichmässigkeit der Schreibung, wie sie die sicher in Südfrankreich geschriebenen Handschriften R, C, I, f darbieten. Für die von Italienern geschriebenen Handschriften - und dies ist ja die Mehrzahl der provenzalischen Liedersammlungen - trifft dies freilich nicht zu, hier herrscht gewöhnlich in derselben Handschrift die grösste Regellosigkeit. Eine vollständig einheitliche, durch alle jene angeführten Handschriften hindurchgehende Schreibung konnte natürlich nicht erzielt werden; es ist ja nicht anders zu erwarten, als dass hie (hier) und da Mundartliches auftreten musste. So fällt in den Leys d'amors, deren Schreibung sonst mit der unserer Handschrift congruiert, sofort ein dialektischer Zug, der Toulouse eigentümlich ist, in das Auge: Übergang des stimmlosen dentalen Reibelauts in den tonlosen vorderpalatalen (bezeichnet gewöhnlich durch sh, sch); besonders findet er bei ursprünglichem cs (für sc) und ps statt: conoisher (*cognoksere), meteish (met ipsum).
Nicht zu verkennen ist auf alle Fälle das sofort auffallende Bestreben des Schreibers, eine möglichst einheitliche Schreibung durchzuführen. Wir glauben, wir haben alles Recht, die Orthographie unseres Schreibers beizubehalten, und nur da zu ändern, wo er etwas bringt, das seinem sonst bei der Schreibung beobachteten Gebrauche zuwiderläuft, oder wo er sicher dem Dichter entgegenschreibt. Wir schicken daher einen gedrängten Abriss der Sprache des Dichters voraus, und lassen einen kurzen Überblick über das Verfahren des Schreibers folgen, was wir nebenbei als Beitrag zum Studium der Handschrift R, einer der wichtigsten und umfangreichsten provenzalischen Liederhandschriften, für nicht unnütz erachten.
Wir bemerken, dass wir in der Schreibung u von v, i von j scheiden und qu für q einsetzen werden. Wo Enclisis vorliegt, deuten wir sie des besseren Verständnisses wegen durch einen Punkt an, den wir vor das sich anlehnende Wort setzen, z. B. si.ls (= si los) 3, 65 (1); die Inclination des Artikels an die Präpositionen de oder a lassen wir unbezeichnet.

(1) Wir citieren die Gedichte in der pag. 9 angegebenen Folge.

(N. E. Yo NO pongo los puntos medios o elevados, sino espacio.)



Die Sprache des Dichters.

I. Die betonten Vocale.

Vulgärlatein. a = kl. lat. a (N. E. con rayita arriba), ă,

Der Vocal a hat sich, wie im Provenzalischen überhaupt, rein erhalten.
facere begegnet als far und als faire : far 1, 1541 : layssar, faire 2, 482 : gaire.
lai (illac) reimt 2, 1485 mit fai (facit), woneben fa durch den Reim gesichert ist; im Versinnern ist oft la verwendet.
magis findet sich, wie auch anderwärts, als mai und mays: 
mai 5, 269 : sai (sapio), mays 2, 1264 : assays.
Für das griechische τάλαντον haben wir talan und talen, beide im Reim: talan 1,716 : semblan, talen 2, 350 : sen. 
Über das Suffix -arium vgl. unter ę; gelehrt ist die zweisilbige Wiedergabe desselben als -ari in contrari I, 578.
Im Rimarium des Donatus provincialis werden a larc und a estreit (a vor abgefallenem losen n) geschieden; wenn wir beide bei einigen Dichtern, wie Arnaut Daniel, Matfre Ermengaud u. A. mit einander gebunden finden, so haben wir es meistens mit dialektischem Einflusse zu thun; unser Dichter lässt sie nicht mit einander reimen.

Vulgärlat. ę kl. lat. ě.

Ursprüngliches offnes e erhielt im Provenzalischen wie bekanntlich jeder ursprünglich offne Vocal vor Nasal, sei letzterer abgefallen oder noch vorhanden, geschlossene Aussprache, z. B. be 2, 1008 : fe (fidem), bes I, 1702 : promes.
Reime, welche für die Behandlung von ę in offner Silbe beweisend sind, fehlen.
e wechselt mit a in serrar, woneben sarrar; wir haben im Reim sarra : avara 2, 156.
Suff. -arium, das früh in -ęrium übergegangen ist, wird als -ier wiedergegeben; finden wir das bereits erwähnte -ari, so haben wir Wörter vor uns, die in die Sprache aufgenommen wurden, nachdem jener Übergang sich bereits vollzogen hatte. Für das fem. Suffix -ariam, resp. ęriam fehlen beweiskräftige Bindungen, wir haben hier das ältere -eira neben dem jüngeren -ieira.
ę + U findet sich durch den Triphthong ieu vertreten; dieu I, 889 : lieu, I, 1044: sieu, 5, 544 : romieu, doch beweisen diese Bindungen nichts; stets haben wir die Schreibung greu (grěvem), so auch greu 1, 1603 : leu; wir kommen hierauf noch einmal zurück.

Vulgärlat. e () = klass. lat. e (), i ().

e ist unverändert geblieben; die Participia pre[n]sum und missum treten in der zu erwartenden Form pres und mes auf, ebenso finden wir nur merce (mercedem), z. B. apres 1, 696: agues; mes 3, 70: bes; merce 2, 800 : be.
Vocalsteigerung des ę zu i liegt vor im part. enquist 2, 1: vist, ferner wohl auch in der Accusativform des betonten Pronomens mi, ti, si, die neben me, te, se verwendet werden: si 1, 54: atressi, se 1, 879: re. Das betonte mi kann sich kaum aus me entwickelt haben, vielmehr ist wohl auf lat. mihi zurückzugehen, in dem sich der Einfluss des nachtonigen i geltend gemacht hat.
Anmerkung. Unser Dichter scheidet im Reim streng offenes und geschlossenes e; wenn wir gebunden finden detz (decem) 1,771 : entendetz, pretz (pretium) 2, 228 : voletz, also mit Verbalformen, denen im Latein die Endung -ētis zu Grunde liegt, so ist dies sehr auffallend, es besteht jedoch die merkwürdige Thatsache, dass die 2 p. pl. pr. ind. der der lat. 2, 3 und 4 Conjugation entsprechenden Verben im Altprovenzalischen ein offenes e hat, wie von A. Thomas in seinem Rapport sur une mission philologique in den Archives des missions scientifiques et littéraires III nachgewiesen ist, cf. P. Meyer, Romania VIII, 471. Die 2 p. pl. praes. conj. und fut. geht jedoch, wie zu erwarten ist, auf -etz aus, vetz (vicem) 2, 194: venretz.
fizel hat kein geschlossenes e, wie nach lat. fidēlis zu erwarten wäre: 4, 163 ist es mit fel (fel) gebunden; im Rimarium des Donat wird das Wort unter denen mit e larc angeführt.

Vulgärlat. i = klass. lat. i.

i ist überall geblieben. - Ob der Dichter in i + U den Diphthong iu oder den Triphthong ieu, wie sich stets geschrieben findet, sprach, lässt sich aus den Reimen nicht ermitteln; auffallend bleibt es jedenfalls, dass ein im Texte so oft gebrauchtes Wort wie vieu (vivit) sich nicht mit ebenfalls sehr häufig vorkommenden Wörtern wie dieu, sieu, lieu u. s. w. gebunden findet.

Vulgärlat. o = klass. lat. ŏ.

Offnes o ist in offener wie geschlossener Silbe unverändert geblieben: cors (corpus) 2, 1248 : fors; auch locum und focum erhalten ihr o rein: loc 1, 1496: foc, 1, 1067: moc (*movuit).
Vor ursprünglich dorsal - praepalataler Articulation (mouill. l und vord. Palat.) zeigt sich die in Languedoc und Marseille übliche Diphthongierung zu ue: erguelh (orgolium) 2, 1039 : cuelh (colligit), doch sind die vorkommenden Bindungen nicht beweiskräftig.
In "hac hora" legte das Provenzalische den Hauptnachdruck auf hac und so entstand aora und daraus ara. Dieses ara, das in unserem Gedicht nur im Versinnern vorkommt, erfuhr Schwächung zu era, das 1, 1019 mit desfera (fecerat) reimt. Unser Dichter kennt auch das hieraus gekürzte er, das 2, 62 durch die Silbenzahl gesichert ist.
Vor Nasalen nahm o geschlossene Aussprache an: bo (bonum) 1, 1448: pro (prōdis).

Vulgärlat. o = klass. lat. o, u.

Geschlossenes o ist erhalten; für Ausweichung in u, die sich im Versinnern häufig findet, bringen die Reime keine beweisenden Beispiele.
Über agurs (1, 52: segurs) augurium cf. Foerster Z. R. Ph. III, 498.
Anmerkung. Auch o und o hält der Dichter im Reim auseinander. 5, 26 reimt cortz: fortz, vielleicht ist an dieser Stelle statt cortz (cohortem, cōrtem) tortz zu lesen, der Sinn wird nicht gestört und der Reim wäre regelrecht.
alhors, alhor (5, 193: trachor) führt ebenso wie afz. aillors auf lat. aliōrsum.
Vulgärlat. u = klass. lat. ū.
u hat sich, in der Schrift wenigstens, als u erhalten.
ae.
ae wurde wie offenes e behandelt, es diphthongierte also in offener Silbe : quier (quærit) 4, 114: mestier.
oe.
oe ist durch e wiedergegeben in pena (poena) 5, 479: amena.
au.
Für au fehlen die Reime.

II. Die unbetonten Vocale.
a) Ausserhalb des Hiatus.

Vor der Tonsilbe.

Aphaeresis der anlautenden Silbe zeigt sich nur in gemein-romanischen Beispielen, z. B. genh (ingenium) 3, 253, tro (intro) 1, 61. - a ist im Anlaut syncopiert in tertal (alterum talem) I, III und tertan 1, 1651, woneben atretal 1, 1447 und atrestan 2, 1182 sich finden.
In Silben zwischen dem Neben- und Haupttone ist in volkstümlich behandelten Wörtern der Ausfall des Vocals, falls dieser nicht a ist, das gewöhnliche, z. B. obrar (operare) 5, 179; vergonha (verecundia) 1, 475; amistat (amicitatem) 2, 1073; onrar (honorare) 2, 1303 u. s. w. In gelehrten Wörtern und in Neubildungen wird in Folge der Anlehnung an das Latein oder an das Stammwort diese Regel häufig durchbrochen; eine Folge davon ist das Vorhandensein von Doppelformen, wie vertat 1, 180 und veritat 1, 307; menestiers 4, 81 und mestier 2, 1102; menescabat 2, 1120 und mescaban (3 p. pl. pr. ind.) 2, 644.

Nach der Tonsilbe.

Auslautendes a erhält sich stets; von er, verkürzt aus era, ist bereits gesprochen. Alle übrigen nachtonigen Vocale fallen, sie können aber in Folge gewisser Consonantengruppen einen Stützvocal (e) zurücklassen. Der Stützvocal kann fehlen, wo man einen solchen erwarten würde, so haben wir regelmässig albir und cossir; albir (arbitro) 5,32: dezir (desidero), 4, 136: sofrir; cossir (considero) ist 2, 239 durch die Silbenzahl gesichert. Der Dichter verwendet far und faire, dir und dire, so far 1, 803: proar, faire 2, 482 : gaire; dir 1, 1985: falhir; dire steht im Versinnern 2, 540, 4, 186 u. s. w.

b) Im Verhältnis des Hiatus.

Combinationen mit i. Unbetontes im Hiatus stehendes i konnte in volkstümlichen Wörtern consonantischen Charakter annehmen und auf den vorhergehenden Consonanten einwirken, z. B. filh (filium) 2, 1381; vergonha (verecundia) 1, 475; oder es konnte sich selbständig zu palatalem Reibelaut oder velarem Explosivlaut entwickeln, z. B. jorn (diurnum) 5, 172; enveja (invidia) 4, 254; sapcha 2, 511; venc (venio) 5, 466; prenga (prendiat) 1, 920; ferner konnte es erhalten bleiben, indem es von dem Vocal der vorhergehenden Silbe attrahiert wurde und mit diesem dann einen Diphthong resp. Triphthong bildete, z. B. baissar (bassiare) 2, 720; occaizo 2, 698; manieira 2,930. In manchen Fällen hat die Sprache das tonlose i erhalten, es handelt sich jedoch hier um mehr oder weniger gelehrte Bildungen, um Wörter, die zu einer Zeit in die Sprache aufgenommen wurden, nachdem die Wirkung der Accentgesetze bereits erloschen war, z. B. espazis 1, 1324; nessi (nescium) 1, 639; contrari 1, 578; savi 2, 222; diables 2, 1316; estudiat 1, 70 u. s. w. Im Fall dass Hiatus entsteht, so wird er, wie überhaupt auch jeder, den das Zusammentreffen anderer Vocale hervorruft, von unserem Dichter, was wohl zu beachten ist, - nicht aufgehoben. Nur drei sichere Ausnahmen sind zu verzeichnen: savieza 2, 1014 und 1340, während das Wort sonst stets 4silbig gebraucht ist, wie 1, 479, 2, 1136, 1206, 1330 u. s. w., aer 1, 1179 und 1189, und amdoas 1, 31; nach den Leys d'amors I, 46 kann doas im Versinnern nur 1silbig gebraucht werden. Beispiele: especïal 2, 600; celestïal 1, 570; astronomïas 1, 138; suptilïan 1, 1173; ansïas 2, 1290; gracïas I, 1263, bestïas 1, 702 (für beide Wörter verlangen die Leys d'amors I, 48 Zweisilbigkeit); pïetat 1, 474; pacïensa 1, 477; essïen 2, 663; vezïos 1, 151; grazïos I, 1223; messïo 2, 702; contrarïos I, 1430 u. s. w. Der Hiatus kann secundär sein: nïen 1, 289; lïal 1,501; lïaltat 1, 479; castïar 2, 51.

(Me quedo en la página 29 del PDF. Sigo en la 58 con los poemas, que van antes de este texto.)